VÒM CHẠM

1. Vì sao là “Vòm Chạm”? 

Theo báo cáo “Sức khỏe tâm thần và tâm lý xã hội của trẻ em và thanh niên Việt Nam” (UNICEF Việt Nam, 2018), sức khỏe tinh thần được xác định là một phần không thể tách rời của sức khỏe tổng quát, bao gồm trạng thái cảm xúc, nhận thức và khả năng xây dựng mối quan hệ xã hội ổn định. UNICEF Việt Nam chỉ rõ, trẻ em và thanh thiếu niên đang đối diện nhiều rào cản trong việc tiếp cận giáo dục cảm xúc thiết yếu và hỗ trợ tâm lý phù hợp. Báo cáo cũng nêu ra phần lớn chương trình giáo dục tại trường học và cộng đồng chưa thực sự đáp ứng nhu cầu phát triển cảm xúc – xã hội và gần như không cung cấp cách thức thích nghi với căng thẳng, sang chấn hoặc mất mát tâm lý. 

Chính vì thế, “Vòm Chạm” ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu hỗ trợ sức khỏe tinh thần, giáo dục kỹ năng sống và hướng nghiệp cho trẻ em và trẻ vị thành niên tại Việt Nam, đặc biệt là trẻ em có hoàn cảnh khó khăn và các trẻ em thuộc các nhóm yếu thế.

2. Mục tiêu và định hướng của VÒM CHẠM

VÒM CHẠM mang đến một giải pháp tích hợp, lấy con người làm trung tâm. Dự án hướng đến:

• Hỗ trợ chăm sóc sức khỏe tinh thần: Thực hiện các hoạt động sinh hoạt nhóm, hỗ trợ cá nhân, và xây dựng nội lực nhằm hỗ trợ trẻ nhận diện cảm xúc, cải thiện khả năng điều tiết và phát triển lòng tự trọng.
• Giáo dục cảm xúc – xã hội và kỹ năng sống: Ứng dụng chương trình Giáo dục năng lực cảm xúc và xã hội (SEL – Social & Emotional Learning), giúp trẻ phát triển năng lực tự nhận thức, quản lý cảm xúc, hình thành tư duy phản biện, xây dựng mối quan hệ tích cực – những năng lực cốt lõi giúp trẻ thích nghi và lớn lên trong một xã hội nhiều biến động.
• Định hướng nghề nghiệp cá nhân hóa: Hướng tới nhóm tuổi từ 14–18, chương trình hướng nghiệp tập trung vào việc giúp trẻ khám phá bản thân, năng lực, sở thích và các lựa chọn nghề nghiệp khả thi, kết hợp mô phỏng môi trường làm việc để chuẩn bị cho các kỹ năng nghề nghiệp thực tế.
• Tăng cường kết nối trong hệ sinh thái chăm sóc: Thiết lập mối liên kết giữa trẻ – người hướng dẫn – chuyên gia – cộng đồng – nhà bảo trợ để hình thành một mạng lưới chăm sóc an toàn, liên tục và tích cực.

3. Phương pháp tiếp cận: Dựa trên khoa học – Phù hợp thực tiễn

VÒM CHẠM sử dụng mô hình tiếp cận tích hợp, lấy khoa học làm nền tảng và ứng dụng linh hoạt vào thực tiễn văn hoá – xã hội Việt Nam. Các lý thuyết được vận dụng gồm:

• Ứng dụng lý thuyết tâm lý học phát triển làm nền tảng cho việc xây dựng các chương trình – Tại VÒM CHẠM, các lý thuyết tâm lý học phát triển được ứng dụng như một nền tảng khoa học để thiết kế và điều chỉnh các hoạt động tương thích với đặc điểm tâm lý – xã hội ở từng giai đoạn trưởng thành của trẻ em và vị thành niên. Thuyết phát triển nhận thức của Piaget giúp xác định mức độ hiểu biết, khả năng tư duy trừu tượng và biểu tượng ở từng độ tuổi, từ đó lựa chọn hình thức truyền đạt và ngôn ngữ phù hợp. Đồng thời, lý thuyết phát triển tâm lý xã hội của Erikson đóng vai trò định hướng cho việc xây dựng nội dung hoạt động nhằm hỗ trợ trẻ hình thành bản sắc cá nhân và cảm giác năng lực xã hội. Bằng cách kết hợp giữa tri thức khoa học và văn hóa, mô hình tiếp cận của VÒM CHẠM không chỉ đáp ứng các nhu cầu phát triển đặc thù của trẻ em mà còn góp phần tạo dựng môi trường hỗ trợ cảm xúc và an toàn về mặt tâm lý.
• Khung năng lực CASEL – nền tảng trong giáo dục cảm xúc – xã hội. Theo CASEL, SEL là “một quá trình mà trong đó trẻ em và người lớn học tập, ứng dụng một cách hiệu quả kiến thức và những kĩ năng cần thiết để hiểu và quản lí cảm xúc. Từ đó, đưa ra những mục tiêu tích cực, đồng cảm và chia sẻ với người khác sau đó hình thành và duy trì những mối quan hệ tích cực, cuối cùng là đưa ra những quyết định có trách nhiệm. CASEL đề ra mô hình SEL bao gồm 5 NL cốt lõi hỗ trợ HS phát triển toàn diện về cả phương diện học tập và nhân cách gồm Năng lực tự nhận thức (Self-awareness), Năng lực tự quản lí (Self-management), Nhận thức xã hội (Social awareness), Năng lực quan hệ xã hội (Relationships skill), Ra quyết định có trách nhiệm (responsible decision-making).
• Ứng dụng nghệ thuật trong các hoạt động hỗ trợ nhóm – phương pháp mở rộng khả năng biểu đạt cảm xúc và tăng cường sự kết nối giữa cá nhân – cộng đồng. Nghệ thuật – bao gồm vẽ tranh, viết sáng tạo, âm nhạc và chuyển động,… – đã được chứng minh là công cụ hiệu quả trong việc hỗ trợ sức khỏe tâm lý xã hội cho trẻ em và vị thành niên. Thông qua hình thức biểu đạt phi ngôn ngữ, nghệ thuật mở rộng khả năng thể hiện cảm xúc nội tâm, đặc biệt hữu ích với những trẻ chưa phát triển đầy đủ năng lực diễn đạt bằng lời nói hoặc gặp khó khăn trong giao tiếp xã hội. Khi được ứng dụng trong hoạt động nhóm, nghệ thuật không chỉ giúp cá nhân tiếp cận sâu hơn với cảm xúc và trải nghiệm của bản thân mà còn đóng vai trò như một “cầu nối cảm xúc”, tăng cường sự đồng cảm, hỗ trợ hình thành cảm giác thuộc về và gắn kết cộng đồng (Malchiodi, 2020). Ngoài ra, các nghiên cứu cho thấy nghệ thuật có thể làm giảm lo âu, tăng cường khả năng tự điều chỉnh cảm xúc và xây dựng nhận thức tích cực về bản thân, từ đó thúc đẩy khả năng phục hồi tâm lý (resilience) trong các nhóm trẻ có nguy cơ cao hoặc đang trong giai đoạn phát triển bản dạng (Thompson & Neimeyer, 2014).

4. Cam kết đồng hành – Kiên trì nuôi dưỡng những thay đổi có ý nghĩa

Tại VÒM CHẠM, chúng tôi tin rằng việc hỗ trợ sức khỏe tinh thần không thể được thực hiện như một can thiệp ngắn hạn. Phát triển tâm lý – xã hội là một tiến trình cần thời gian, sự lắng nghe và xây dựng niềm tin. Chính vì vậy, các chương trình của VÒM CHẠM được thiết kế với định hướng đồng hành lâu dài, linh hoạt điều chỉnh theo từng giai đoạn phát triển và nhu cầu thực tế tại mỗi mái ấm hoặc cộng đồng thụ hưởng.

Quan trọng hơn, VÒM CHẠM không đơn thuần là một chuỗi hoạt động trị liệu hay giáo dục, mà là một hành trình kiến tạo mối quan hệ hỗ trợ an toàn, nơi trẻ được lắng nghe, được nhìn thấy, và được khuyến khích phát triển theo chính nhịp độ và tiềm năng riêng của mình. Cam kết này xuất phát từ niềm tin rằng: mỗi lần “chạm” đúng lúc và đúng cách – dù nhỏ – cũng có thể gieo mầm cho sự hồi phục, lòng tin và khả năng phát triển lành mạnh trong tương lai.

5. Cùng tạo nên những “chạm lành”

Với VÒM CHẠM, một “chạm lành” không nhất thiết phải là điều gì lớn lao – đôi khi, đó chỉ là một ánh mắt thấu hiểu, một lời hỏi han đúng lúc, một không gian đủ an toàn để một đứa trẻ dám thể hiện cảm xúc hay đặt một câu hỏi mà em chưa từng dám hỏi ai. Đó là khoảnh khắc một giáo viên biết lắng nghe hơn thay vì trách mắng; là khi một người chăm sóc biết dừng lại để ôm lấy đứa trẻ đang hoảng loạn; là lúc một đứa trẻ dám nói “em cần giúp đỡ”.

Những “chạm lành” ấy không đến từ chuyên gia hay mô hình can thiệp phức tạp, mà đến từ sự liên kết giữa trái tim và hiểu biết – giữa người với người. Bằng việc ứng dụng các lý thuyết tâm lý học phát triển một cách linh hoạt, có cảm xúc và có ngữ cảnh, chúng tôi tin rằng ai cũng có thể trở thành “người chạm lành”: thầy cô, cha mẹ, người đồng hành, và chính các em nhỏ với nhau.

VÒM CHẠM không chỉ mong muốn triển khai các chương trình trị liệu hay giáo dục cảm xúc – xã hội, mà còn hướng đến việc gieo hạt của sự hiểu biết và nhân ái vào trong cộng đồng. Khi cộng đồng cùng hiểu, cùng tin và cùng hành động – những “vòm chạm” sẽ thực sự lan tỏa và tạo nên thay đổi có ý nghĩa, bắt đầu từ những trẻ em dễ bị tổn thương nhất.

VÒM CHẠM – Vì mỗi cái chạm đúng lúc, có thể nuôi dưỡng một tương lai.